Układ kostny

SZKIELET

Szkielet ludzki dzieli się na dwie części:

• szkielet osiowy,

• szkielet kończyn (górnych i dolnych).

Szkielet osiowy obejmuje 80 kości:

• Czaszkę oraz związane z nią kości (kosteczki słuchowe i kość gnykową), czyli 29 kości

• Klatkę piersiową (mostek i żebra), czyli 25 kości

• Kręgosłup złożony z 26 kości.

Szkielet kończyn obejmuje 134 kości:

• Obręcze barkowe (obojczyki i łopatki), czyli 4 kości

• Kończyny górne, czyli 64 kości

• Obręcze miedniczne (kości miedniczne), czyli 2 kości

• Kończyny dolne, czyli 64 kości.

Kościec (szkielet) zbudowany jest z:

• kości,

• chrząstek,

• stawów,

• więzadeł.

Układ szkieletowy i kości :

• Stanowią podporę ciała

• Niektóre kości funkcjonują na zasadzie dźwigni, która umożliwia ruch dzięki podczepionym do nich mięśniami.

• Pełni funkcję ochronną ważnych tkanek lub narządów: czaszka chroni mózg, kręgosłup – rdzeń kręgowy, żebra – płuca i serce.

• Magazynują wapno

• Dostarczają komórek krwionośnych.

BUDOWA KOŚCI

Tkanka kostna jest wyspecjalizowanym rodzajem tkanki łącznej, składa się z komórek i istoty międzykomórkowej. Istota międzykomórkowa, zmineralizowana dzięki obecności fosforanu wapnia (kryształów hydroksyapatytów), nadaje kości twardą strukturę i pełni funkcję ważnego rezerwuaru wapnia.

Pod względem morfologicznym wyróżniamy:

• Kości zbite: o zwartej budowie, tworzące zewnętrzną warstwę kości. Jest ona twarda i ma lity wygląd.

• Kości gąbczaste: w charakterze belek, zbudowane z sieci cienkich beleczek lub igiełek kostnych, znajdujące się w nasadach kości długich. Powierzchnia zewnętrzna kości pokryta jest bogato unaczynioną i unerwioną błoną włóknistą zwaną okostną. Okostna zawiera dużo naczyń krwionośnych i nerwów oraz ich zakończeń, dlatego w stosunku do kości pełni funkcje odżywcze. Tkanka chrzęstna jest rodzajem tkanki łącznej. Jest sztywna i sprężysta i zalicza się ją do tkanek podporowych. Odróżnia się: chrząstkę szklistą, chrząstkę sprężystą i chrząstkę włóknistą.

Kość (os) składa się z:

a) tkanki kostnej nadającej kształt kości. Tkanka kostna jest rodzajem tkanki łącznej. W skład tkanki kostnej wchodzą:

• komórki – osteoblasty, osteocyty, osteoblasty,

• istota międzykomórkowa, składająca się z części organicznej – osteoidu i części nieorganicznej – soli mineralnych.

b) szpiku zawartego wewnątrz kości.

Proces tworzenia kości zachodzi przez odkładanie istoty międzykomórkowej (osteoid), która później ulega wapnieniu, oraz przez resorpcję kości. Jest to proces dynamiczny, podobnie jak w innych żywych tkankach organizmu. W tworzeniu kości uczestniczą 3 główne rodzaje komórek:

• Osteoblasty: komórki, które tworzą nową kość przez odkładanie osteoidu

• Osteocyty: dojrzałe komórki kości, które wcześniej były osteoblastami i zostały otoczone przez istotę międzykomórkową kości; odpowiadają za utrzymywanie istoty międzykomórkowej kości

• Osteoklasty: wielkie komórki, które za pomocą enzymów rozkładają istotę międzykomórkową kości; często znajdują się w miejscach aktywnego modelowania kości.

Typową kość długą tworzą następujące elementy strukturalne:

• Trzon kości

• Nasada kości: dwa powiększone końce kości pokryte chrząstką stawową

• Przynasada kości: leżąca między trzonem a nasadą; jest to stożkowata okolica przylegająca do obszaru, w którym zachodzi aktywny wzrost kości

• Jama szpikowa: centralna część trzonów wielu kości długich, zawierająca komórki pnia, które wytwarzają krwinki.

KSZTAŁT KOŚCI

Kształt kości zależy od ich zastosowania w organizmie. Ze względu na kształt wyróżniamy: − kości długie – w których jeden z trzech wymiarów (długość) przewyższa znacznie oba pozostałe (szerokość i grubość). Do tej grupy należy wiele kości kończyn, np. kość ramienna, promieniowa, łokciowa czy udowa. Kości te maja część środkową zwaną trzonem oraz dwa zgrubiałe końce: koniec bliższy, czyli górny i koniec dalszy, czyli dolny. Trzon zawiera przestrzeń tzw. jamę szpikową, wypełniona szpikiem kostnym,

− kości płaskie – zaliczamy do nich np. kości sklepienia czaszki, łopatka, kość biodrowa. Kości te mają dwa wymiary zbliżone (długość, szerokość), natomiast trzeci wymiar (grubość) jest znacznie mniejszy od poprzednich,

− kości krótkie – występują przeważnie w tych okolicach kośćca, w których masywna i silna budowa łączy się z ograniczoną ruchomością, np. w nadgarstku czy kościach stępu. Są one równomiernie rozwinięte we wszystkich trzech kierunkach,

− kości różnokształtne – nie dają się zaliczyć do żadnej z poprzednich grup. Występują one jako bryły w różnych postaciach,

− kości pneumatyczne – zalicza się do nich kość sitową, klinową, szczękę. Kości te, zawierają przestrzenie wysłane błoną śluzową i wypełnione powietrzem.

Wyniosłości zależne od kształtu oznaczamy nazwą: wyrostków, kłykci, krętarzy, guzów, guzków, kolców, grzebieni, kres lub linii chropowatych itp.

Zagłębienia nazywamy: dołami, bruzdami lub rowkami, otworami, kanałami.

POŁĄCZENIA KOŚCI

Rozróżnia się trzy rodzaje połączeń kości:

• Włókniste: kości połączone są przez tkankę łączną włóknistą (np. są to szwy między niektórymi kośćmi czaszki, włókniste połączenia między niektórymi kośćmi długimi oraz wklinowanie [zęby w zębodołach)

• Chrzęstne: kości, połączone przez chrząstkę lub chrząstkę i tkankę włóknistą, obejmują połączenia pierwotne (w nasadzie rosnącej kości) oraz wtórne (krążki międzykręgowe między sąsiednimi kręgami kręgosłupa). Ruchomość lub przesuwalność połączeń ścisłych jest nieznaczna lub równa zeru.

• Maziowe (stawy): kości łączy jama stawowa, wypełniona płynem maziowym i otoczona torebką, wraz z chrząstkami stawowymi pokrywającymi przeciwstawne powierzchnie.

Im bardziej ruchliwe połączenie kości, tym bardziej jest narażone na urazy i przemieszczenia. Połączenia kości, które umożliwiają zachodzenie niewielkich ruchów lub są nieruchome, nadają większą stabilność i wytrzymałość.

STAWY

Stawy albo połączenia maziowe są najbardziej ruchomym połączeniem kości. We wszystkich stawach występują tzw. składniki stałe:

− pokryte chrząstką powierzchnie stawowe kości łączących się w stawie;

− torebkę stawową, która otacza cały staw;

− jamę stawową.

Poza wyżej wymienionymi, występują inne niestale składniki, takie jak:

− więzadła stawowe,

− krążki stawowe i łąkotki stawowe,

− obrąbki stawowe.

Wyróżnia się sześć rodzajów stawów:

• Zawiasowy: główka stawowa ma kształt bloczka. Panewka stawowa stanowi negatyw główki. Staw pozwala na ruchy w jednej płaszczyźnie, ustawionej pod kątem prostym do osi stawu, mianowicie na zgięcie i prostowanie

• Obrotowy: staw jednoosiowy, w którym ruchy obracania zachodzą tak jak w stawie między kręgiem szczytowym a kręgiem obrotowym (pierwszymi dwoma kręgami szyjnymi). Kość porusza się z jednej strony na drugą, tak jak podczas kręcenia głową przy zaprzeczaniu

• Siodełkowaty: staw dwuosiowy, w którym ruchy zginania, prostowania, odwodzenia, przywodzenia oraz obwodzenia zachodzą tak jak w stawie u podstawy kciuka (staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka)

• Elipsoidalny (kłykciowy): staw dwuosiowy, w którym ruchy zginania, prostowania, odwodzenia, przywodzenia oraz obwodzenia zachodzą tak jak w stawie promieniowo-nadgarstkowym

• Płaski: staw umożliwiający proste ruchy ślizgowe tak jak w stawie w barku między obojczykiem a łopatką (staw barkowo- -obojczykowy)

• Kulisty: staw wieloosiowy, jest to taki staw, w którym jedna powierzchnia stawowa jest kulista a druga wklęsła. Ruchy mogą się tu odbywać w stosunku do nieskończonej liczby osi; z osi tych możemy wyróżnić trzy główne – w trzech kierunkach przestrzeni. W stosunku do osi ustawionej poprzecznie zachodzą ruchy zginania (podnoszenia) i prostowania (opuszczania), w stosunku do osi strzałkowej – ruchy przywodzenia i odwodzenia, wreszcie do osi podłużnej odbywają się ruchy obrotowe; ruch obrotowy do wewnątrz, czyli nawracanie (pronacja), i ruch obrotowy na zewnątrz, czyli odwracanie (supinacja). Połączenie tych ruchów daje ruchy obwodzenia.

W zależności od liczby osi, w stosunku do których odbywają się ruchy w danym stawie, rozróżniamy stawy: jednoosiowe, dwuosiowe i wieloosiowe.

STAWY JEDNOOSIOWE :

• głowowy-dolny – szczytowo obrotowy,

• głów żebrowych,

• żebrowo-poprzeczne,

• promieniowo-łokciowe bliższe i dalszy,

• śródręczno-paliczkowy kciuka,

• międzypaliczkowe ręki,

• skokowo-goleniowy – skokowy górny,

• skokowo-piętowy – skokowy tylny,

• skokowo-łódkowo-piętowy – poprzeczny stępu,

• piętowo-sześcienny,

• międzypaliczkowe stopy.

STAWY DWUOSIOWE:

• głowowy-górny – szczytowo potyliczny,

• łokciowy,

• promieniowo-nadgarstkowy,

• nadgarstkowo-śródręczny kciuka – siodełkowaty,

• śródręczno-paliczkowe,

• kolanowy,

• śródstopno paliczkowe.

STAWY WIELOOSIOWE:

• mostkowo-obojczykowy,

• barkowo-obojczykowy,

• ramienny,

STAWY PŁASKIE:

• nadgarstkowo-śródręczny,

• krzyżowo-biodrowy,

• piszczelowo-strzałkowy,

• klinowo-łódkowy,

• stępowo-śródstopne,

• międzyśródstopne,

• międzyśródręczne.

KRĘGOSŁUP

Kręgosłup, stanowi oś ludzkiego ciała i podkreśla odcinkową naturę wszystkich kręgów. Kręgosłup składa się z 33 kręgów rozmieszczonych w następujący sposób:

• Kręgi szyjne: 7 kręgów, z których dwa pierwsze to kręgi szczytowy (C1) i obrotowy (C2)

• Kręgi piersiowe: 12 kręgów, z których każdy łączy się stawowo z żebrami

• Kręgi lędźwiowe: 5 kręgów, ogromnych, utrzymujących ciężar ciała

• Kość krzyżowa: 5 zrośniętych kręgów

• Kość guziczna: 4 kręgi, z których Co1 najczęściej nie jest zrośnięty, ale już Co2-Co4 są zamknięte; pozostałość embriologicznego ogona.

Patrząc na kręgosłup od strony bocznej, zauważa się wygięcia kręgosłupa

• lordoza szyjna – wygięcie kręgosłupa do przodu, nabyta wtórnie, gdy dziecko zaczyna utrzymywać ciężar własnej głowy.

• Kifoza piersiowa – wygięcie kręgosłupa w części piersiowej; pierwotna krzywizna występująca u płodu.

• Lordoza lędźwiowa – wygięcie kręgosłupa w części lędźwiowej; nabyta wtórnie, gdy dziecko nabiera postawy wyprostowanej.

• Krzywizna krzyżowa: pierwotna krzywizna występująca u płodu.

Żebra w liczbie 12 par są składnikiem kośćca osiowego, wchodzą w skład klatki piersiowej. Żebra dzielimy na dwa rodzaje:

• Żebra prawdziwe – 7 par,

• Żebra rzekome – 5 par w tym: 3 pary to żebra przytwierdzone (VIII, IX, X),

  2 pary to żebra wolne (XI, XII).

Żebra przytwierdzone tworzą z każdej strony tułowia łuk żebrowy. Każde żebro składa się z kości żebrowej i chrząstki żebrowej. Długość żeber wzrasta od I do VII. Chrząstki żebrowe łączą kość żebrową z mostkiem.

KRĘGI KRĘGOSŁUPA

Typowy” kręg ma kilka stałych cech:

• Trzon: część dźwigająca ciężar, która zwiększa swój rozmiar w miarę schodzenia w dół kręgosłupa

• Łuk: struktura utworzona przez podwójne nasady i płytki

• Wyrostki poprzeczne: boczne wydłużenia w miejscu połączenia nasady i płytki łuku

• Wyrostki stawowe (dołki): dwie górne i dwie dolne powierzchnie stawowe

• Wyrostek kolczysty: wyrostek skierowany do tyłu, wyrastający w miejscu połączenia 2 płytek łuku

• Wcięcia kręgowe: zlokalizowane u góry i u dołu struktury, między połączonymi stawowo kręgami tworzące otwory międzykręgowe

• Otwory międzykręgowe: przechodzą przez nie korzenie nerwu rdzeniowego oraz towarzyszące im naczynia

• Otwór (kanał) kręgowy: utworzony przez łuk i trzon kręgu, zawiera rdzeń kręgowy wraz z oponami

• Otwory wyrostków poprzecznych: otwory występujące w wyrostkach poprzecznych kręgów szyjnych, przechodzą przez nie naczynia kręgowe

1. Trzon
2. Wyrostek poprzeczny
3. Powierzchnie stawowe (na wyrostkach stawowych)
4. Wyrostek kolczysty
5. Łuk

Odcinek szyjny

Kręgosłup szyjny składa się z 7 kręgów szyjnych. Pierwsze dwa kręgi, które mają odmienną budowę, nazywane są: kręgiem szczytowym (C1) oraz kręgiem obrotowym (C2). Kręg szczytowy (C1 – Atlas) podtrzymuje głowę na szyi, a kręg obrotowy (C2) jest punktem przegubowym, który wpływa na rotację głowy w stosunku do szyi i reprezentuje jej oś obrotu. Okolica szyjna, będąca wysoce ruchomą częścią kręgosłupa, umożliwia wykonywanie ruchów zgięcia i prostowania, skręcania oraz zginania bocznego (odwodzenia).

Odcinek piersiowy

Odcinek piersiowy kręgosłupa tworzy 12 kręgów piersiowych. Kręgi te łączą się stawowo z żebrami. Charakterystyczne cechy kręgów piersiowych to:

• Trzon w kształcie serca, z dołkami dla stawów z żebrami

• Mały, okrągły otwór kręgowy (przechodzi przez niego rdzeń kręgowy)

• Długie wyrostki poprzeczne, które posiadają dołki żebrowe dla stawów z żebrami (tylko Th1-Th10)

• Długi wyrostek kolczysty, opada w dół i zachodzi na leżący poniżej kręg.

Kręgosłup piersiowy jest sztywniejszy i mniej elastyczny niż kręgosłup szyjny.

Odcinek lędźwiowy, krzyżowy i guziczny

Kręgosłup lędźwiowy składa się z pięciu kręgów lędźwiowych. Są stosunkowo duże, ponieważ utrzymują ciężar górnej części ciała. Okolica lędźwiowa jest ruchoma. Charakterystyczne cechy kręgów lędźwiowych:

• Trzon w kształcie nerki, masywny w celu zapewnienia podparcia mechanicznego

• Trójkątny otwór kręgowy średniego kształtu

• Powierzchnie stawowe skierowane do przyśrodka lub do boku, co zapewnia dobre zginanie i prostowanie

• Wyrostek kolczysty jest krótki

• Największym kręgiem jest L5

Kość krzyżowa jest zbudowana z pięciu zrośniętych kręgów, które tworzą pojedynczą kość w kształcie klina. Charakterystyczne cechy kości krzyżowej:

• Duża kość w kształcie klina, która przenosi ciężar ciała na miednicę

• Pięć zrośniętych kręgów, zrastanie kończy się w okresie dojrzewania

• Cztery pary otworów krzyżowych po stronie grzbietowej i brzusznej (miednicznej)

• Rozwór krzyżowy, otwór prowadzący do kanału kręgowego w kości krzyżowej.

4. Wyrostek stawowy górny 5. Wyrostek kolczysty 6. Podstawa kości krzyżowej: łączy się z trzonem kręgu L5 7. Otwory krzyżowe przednie: miejsce przejścia nerwów rdzeniowych  8. Kręgi guziczne

Kość guziczna, pozostałość embriologicznego ogona, zwykle składa się z czterech kręgów, z których ostatnie trzy są połączone w jedną kość. Kość ogonowa nie ma łuków kręgowych i nie tworzy kanału kręgowego. Charakterystyczne cechy kości ogonowej:

• kręg Co1 nie jest zrośnięty

• kręgi Co2-Co4 są zrośnięte

• Brak nasad i płytek łuków, a także wyrostków kolczystych

KLATKA PIERSIOWA

Klatka piersiowa jest częścią szkieletu osiowego, składającą się z położonego w linii pośrodkowej mostka oraz 12 par żeber, z których każde posiada:

• Głowę: łączy się stawowo z dołkiem żebrowym dolnym trzonu kręgu leżącego powyżej oraz z dołkiem żebrowym górnym trzonu własnego kręgu (np. 3 żebro z kręgiem Th3)

• Szyjkę

• Guzek: łączy się stawowo z wyrostkiem poprzecznym kręgu tego samego poziomu

• Kąt

ŻEBRA

• Żebra 1-7, tworzące stawy bezpośrednio z mostkiem, są nazywane „żebrami prawdziwymi”.

• Żebra 8-12, nie mające własnego połączenia z mostkiem (mogą się łączyć z chrząstkami żebrowymi żeber leżących powyżej), są nazywane „żebrami rzekomymi”.

• Żebra 11-12, tworzące stawy jedynie z kręgami, są nazywane „żebrami wolnymi”.